Wstęp
Realizacja umowy w zamówieniach publicznych nie kończy się na jej podpisaniu. Dla wykonawców kluczowym ryzykiem są kary umowne, które w praktyce mogą znacząco obniżyć rentowność kontraktu, a w skrajnych przypadkach prowadzić do sporów sądowych lub problemów z dalszym udziałem w przetargach.
W 2026 roku – przy rosnącej liczbie kontroli oraz obowiązkach sprawozdawczych (m.in. Centralny Rejestr Umów) – temat kar umownych nabiera szczególnego znaczenia.
Czym są kary umowne w zamówieniach publicznych?
Kary umowne to sankcje finansowe przewidziane w umowie, nakładane na wykonawcę w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Ich stosowanie wynika z:
- Kodeksu cywilnego (art. 483–484),
- Prawa zamówień publicznych (PZP) – w zakresie zgodności z zasadą proporcjonalności.
🔗 Kodeks cywilny – kary umowne (ISAP):
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093
🔗 Prawo zamówień publicznych – tekst jednolity:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190002019
Najczęstsze przyczyny naliczania kar
W praktyce zamawiający najczęściej naliczają kary za:
- opóźnienia w realizacji zamówienia,
- nieterminowe dostawy lub roboty,
- niewykonanie części zakresu umowy,
- odstąpienie od umowy z winy wykonawcy,
- brak usunięcia wad w terminie.
Wiele z tych przypadków pojawia się również w danych publikowanych w Centralnym Rejestrze Umów.
👉 Centralny Rejestr Umów 2026 – kogo dotyczy i jakie obowiązki nakłada
Czy kary umowne mogą być zbyt wysokie?
Tak. Zgodnie z orzecznictwem sądów oraz KIO, kary umowne:
- muszą być proporcjonalne,
- nie mogą prowadzić do rażącego naruszenia równowagi stron,
- nie mogą pełnić funkcji represyjnej.
🔗 Stanowisko UZP – proporcjonalność kar umownych:
https://www.uzp.gov.pl/interpretacje
W przypadku rażąco wygórowanych kar wykonawca może żądać ich miarkowania na podstawie art. 484 §2 Kodeksu cywilnego.
Kary umowne a zmiany umowy
Częstym problemem w 2026 roku są sytuacje, w których:
- zmieniają się warunki rynkowe (energia, materiały),
- występują zdarzenia niezależne od wykonawcy,
- termin realizacji staje się nierealny.
Jeżeli umowa została zmieniona zgodnie z PZP, naliczanie kar za pierwotne terminy może być bezpodstawne.
👉 Progi zamówień publicznych 2026: co się zmienia i jak się przygotować?
Jak bronić się przed karami umownymi?
1. Analiza zapisów umowy przed podpisaniem
Już na etapie przetargu warto dokładnie przeanalizować projekt umowy i zapisy dotyczące kar.
2. Dokumentowanie realizacji
Każde opóźnienie lub problem powinien być udokumentowany (korespondencja, protokoły, notatki).
3. Reagowanie na bieżąco
Brak reakcji na wezwania zamawiającego często prowadzi do automatycznego naliczenia kar.
4. Wsparcie danych i AI
Analiza wcześniejszych umów i praktyk danego zamawiającego może pomóc przewidzieć ryzyko. Narzędzia takie jak ezamowienia.ai umożliwiają analizę historii postępowań i warunków realizacji kontraktów.
Kary umowne a przyszłe przetargi
Wysokie lub sporne kary umowne mogą:
- wpływać na ocenę wiarygodności wykonawcy,
- utrudniać udział w kolejnych postępowaniach,
- być analizowane przy spełnianiu warunków udziału.
Podsumowanie
Kary umowne w zamówieniach publicznych w 2026 roku pozostają jednym z największych ryzyk po stronie wykonawców. Kluczowe znaczenie ma nie tylko prawidłowa realizacja umowy, ale także świadome zarządzanie ryzykiem kontraktowym, dokumentowanie zdarzeń oraz znajomość podstaw prawnych umożliwiających obronę przed nieuzasadnionymi sankcjami.
📚 Źródła i referencje (oficjalne)
- Kodeks cywilny – art. 483–484 (ISAP)
https://isap.sejm.gov.pl - Prawo zamówień publicznych – tekst jednolity
https://isap.sejm.gov.pl - Urząd Zamówień Publicznych – interpretacje
https://www.uzp.gov.pl - Centralny Rejestr Umów
https://cru.gov.pl - System e-Zamówienia
https://ezamowienia.gov.pl